Czas – start! Rozpoczęliśmy konferencję Stowarzyszenia Społeczeństwo i Nauka SPIN 2026 pod hasłem „Nauka dla wszystkich?”

Na wystawach, w szkole i podczas prezentacji badań słychać deklarację, że nauka jest „dla każdego”. Co to jednak konkretnie znaczy? Czy chodzi o dostęp do wiedzy? Jak dostosować program i działania do potrzeb poszczególnych grup, a jednocześnie nie wykluczać? Na kim się skupić – na tych, którzy są najliczniejsi, czy na tych, których brakuje nam na listach odbiorców? O tym, jak to zrobić, żeby ów „każdy” poczuł się odbiorcą rozmawiamy w dniach 6-8 października 2026 roku w Krakowie podczas konferencji Stowarzyszenia ,,Społeczeństwo i Nauka SPIN”.

Tegorocznym gospodarzem tego najważniejszego wydarzenie dla przedstawicieli centrów nauki, muzeów techniki oraz organizacji i firm związanych z komunikacją i popularyzacją nauki w Polsce jest w Małopolskim Centrum Nauki Cogiteon.

3 dni konferencji. Prawie 50 różnorodnych wydarzeń, w tym wykłady, debaty, sesje, warsztaty, wspólne eksperymentowanie, a także spotkania łączące naukę i sztukę. Ponad 100 prelegentów i prelegentek, którzy podzielą się doświadczeniami, dobrymi praktykami i innowacyjnymi rozwiązaniami z zakresu komunikacji nauki, edukacji i inkluzji. Blisko 200 uczestniczek i uczestników reprezentujących ponad 40 centrów nauki, uczelni, instytutów badawczych, muzeów, organizacji pozarządowych oraz instytucji kultury z całej Polski.

Aby nasze jednostki mogły utrzymać tempo rozwoju, potrzebujemy odwagi i współpracy. Dzięki nim możemy sprawniej odpowiadać na zmieniające się potrzeby różnych grup odbiorców oraz na nowo przemyślać sposób wykorzystania narzędzi, którymi dysponujemy. Dobrym przykładem jest technologia. To, co jeszcze niedawno budziło fascynację, dziś stało się oczywistością, a przez to nie oddziałuje już z taką siłą ani nie przyciąga w ten sam sposób. Nie wystarczy więc samo wdrażanie narzędzi cyfrowych, trzeba je jeszcze mądrze projektować i wykorzystywać w wystawiennictwie oraz działalności edukacyjnej. Jednocześnie pamiętając, że technologia może ułatwiać dostęp, ale może też tworzyć nowe bariery. – akcentował podczas otwarcia konferencji Mateusz Pikuliński, prezes Stowarzyszenia Społeczeństwo i Nauka SPIN oraz Dyrektor Centrum Popularyzacji Nauki i Innowacji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie „Kortosfera”, dodając: W najbliższych dniach będziemy rozmawiać nie tylko o tym, co nam się udaje, lecz także o trudnościach, z którymi mierzy się wiele instytucji. Spadająca frekwencja, rosnące koszty utrzymania jednostek oraz wydatki związane z wdrażaniem zmian to realne wyzwania, których nie możemy pomijać. Jestem przekonany, że konferencja będzie okazją do wymiany doświadczeń, poszukiwania rozwiązań, które pomogą nam lepiej sobie z nimi radzić.

Podczas uroczystego otwarcia uczestników konferencji powitali dr Barbara Woźniak, dyrektorka MCN Cogiteon, Mateusz Pikuliński, prezes Stowarzyszenia Społeczeństwo i Nauka SPIN oraz Dyrektor Centrum Popularyzacji Nauki i Innowacji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie „Kortosfera”. Hasło tegorocznej konferencji to ,,Nauka dla wszystkich?”, a w jej tematykę wprowadzili dr Ilona Iłowiecka-Tańska, Przewodnicząca Komitetu, Zastępca Dyrektor Programowej ds. Innowacji w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie oraz Justyna Smoleń, Zastępczyni Dyrektora ds. programowych w MCN Cogiteon. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego reprezentowała dr Barbara Szelewa-Kropiwnicka, dyrektorka Departamentu Analiz Strategicznych i Popularyzacji Nauki w MNiSW.

KAŻDY, CZYLI KTO?

Rytm naszym spotkaniom nadaje hasło „Nauka dla wszystkich?”. Podczas zaplanowanych wydarzeń zastanowimy się, jak pokonywać bariery finansowe, transportowe i edukacyjne oraz odpowiadać na zmiany społeczne i demograficzne. Przyjrzymy się również roli języków regionalnych w komunikacji, współpracy centrów nauki z nauczycielami, uczelniami i instytutami badawczymi, a także rozwijaniu krytycznego myślenia i budowaniu konstruktywnego dialogu. W programie znajdują się też takie tematy, jak sztuczna inteligencja, technologie immersyjne, wirtualne światy i rozwiązania asystujące. Sprawdzimy, kiedy zwiększają one dostępność, a kiedy mogą pogłębiać nierówności. Porozmawiamy o edukacyjnym potencjale teatru, planetariów i escape roomów oraz o wykorzystaniu metod STEAM i robotyki. Zanim jednak skierujemy uwagę na naszych odbiorców, warto przyjrzeć się własnym przyzwyczajeniom. To, co dla popularyzatora jest oczywiste, dla kogoś spoza jego dziedziny może wymagać wyjaśnienia. Fachowy termin, skrót myślowy, pominięty etap rozumowania – czasem tyle wystarczy, by zgubić wątek. Hasło tegorocznej konferencji zachęca więc także do autorefleksji: na ile pewne rzeczy uznajemy za zrozumiałe tylko dlatego, że sami dobrze to znamy.

Preludium do głównego programu było tradycyjne już spotkanie debiutantów – okazja, by uczestniczki i uczestnicy, którzy po raz pierwszy biorą udział w naszej konferencji, mogli poznać się bliżej i poczuć swobodniej w nowym gronie.

OD DOBRYCH INTENCJI DO PRAKTYCZNYCH ROZWIĄZAŃ

Trzydniową dyskusję o tym, jak przybliżać naukę różnym grupom odbiorców i tworzyć przestrzeń otwartą na różnorodność doświadczeń zainaugurował wykład mistrzowski „Jak powstają nasze przekonania? Dlaczego w obliczu niepewności jedni pozostają otwarci na nowe idee, a inni wybierają sztywne schematy myślenia?” prof. Małgorzaty Kossowskiej, która w swojej pracy naukowej bada procesy poznawcze i motywacyjne leżące u podstaw uprzedzeń, konfliktów społecznych i radykalnych przekonań, a także czynniki sprzyjające naszemu zamykaniu się na inne, nowe czy niewygodne.

W czasie kryzysów możemy zamykać się w coraz węższych kręgach, ale możemy też budować szersze wspólnoty oparte na współpracy i solidarności. To ważne, bo relacje z innymi są jednym z najskuteczniejszych sposobów oswajania niepewności. Badania pokazują, że to właśnie poczucie wspólnego losu, wzajemna odpowiedzialność i gotowość do działania na rzecz innych pomagają nam lepiej radzić sobie z wyzwaniami współczesnego świata. Warto poszukiwać tego większego „my” i pamiętać, że pomagając innym, pomagamy również sobie. – podkreślała prof. Małgorzata Kossowska, szefowa Zakładu Psychologii Społecznej w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Center for Social Cognitive Studies w Krakowie. Liderka projektu Behaviour in Crisis Lab.

W dalszej części mogliśmy przyjrzeć się hasłu „Nauka dla wszystkich?” z wielu perspektyw. Podczas odbywających się równolegle sesji rozmawialiśmy o wrażliwości w działaniu instytucji, spotkaniach sztuki z nauką, nauce obywatelskiej i wspólnym tworzeniu wiedzy.

W panelu „Strategia oparta na wrażliwości – od deklaracji do praktyki” udział wzięli Magdalena Parysz, Jakub Studziński, Natalia Kaczor, dr hab. Magdalena Stoch, prof. UKEN, oraz Agnieszka Zielonka-Mitura, osoby zajmujące się w swojej pracy dostępnością, równym traktowaniem i włączaniem różnych grup odbiorców w życie instytucji. Jak uwzględniać potrzeby osób z niepełnosprawnościami? Jak tworzyć ofertę dla seniorów i młodych dorosłych? Jak zapraszać odbiorców do współpracy i oceniać efekty podejmowanych działań? Pytania te wyznaczały praktyczny wymiar dyskusji, od projektowania wystaw i warsztatów po sposób komunikowania się z publicznością.

Warsztat „Art & science w praktyce”, prowadzony przez Agatę Dawidowicz i dr. Bartosza Kałużnego z Uniwersytetu Łódzkiego, połączył prezentację projektów naukowo-artystycznych z pracą nad własnymi pomysłami. Sztuka pojawiła się tu nie jako dekoracja naukowego przekazu, lecz jako sposób na rozbudzanie ciekawości, budowanie relacji i ułatwianie zrozumienia nauki. Uczestnicy i uczestniczki szukali sposobów łączenia różnych dziedzin w spójną opowieść, wykorzystując siłę obrazu i osobistego doświadczenia.

Z kolei sesja „Kiedy społeczeństwo staje się zespołem badawczym” przeniosła uwagę z odbierania wiedzy na udział w jej powstawaniu. Przedstawicielki Centrum Nauki Kopernik w Warszawie, Centrum Nauki Experyment w Gdyni i Instytutu Oceanologii PAN zaprosiły uczestników i uczestniczki do rozmów w formule „World Café”. Tematem były projekty nauki obywatelskiej: sposoby angażowania uczestników, organizacja współpracy oraz wyzwania związane z godzeniem wymagań badawczych z możliwościami osób włączających się w badania. Bo „nauka dla wszystkich” może oznaczać znacznie więcej niż tylko dostęp do wiedzy. Może być zaproszeniem do wspólnego szukania odpowiedzi.

Każda SPINowa konferencja to duża dawka inspiracji, którą gwarantuje przygotowany program oraz wysoki poziom merytoryczny wystąpień. To świetna okazja, by czerpać wiedzę i doświadczenie od kolegów i koleżanek pracujących w centrach nauki i uczelniach w całej Polsce! Dla mnie równie ważne są także rozmowy w kuluarach z kawą w ręku, podczas których nawiązujemy relacje, budujemy społeczność i wzajemnie się inspirujemy. W ten sposób łatwiej znaleźć osoby, z którymi można podjąć owocną współpracę i rozwijać wartościowe projekty. Często polecamy sobie także sprawdzonych partnerów do planowanych działań. – podkreśla dr Piotr Wróbel, który kieruje Działem Społeczności Uczących Się w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie.

NAUKA – ZRÓB TO SAM

A gdyby samą konferencję potraktować jak przestrzeń badawczą? Wtorkową sesję „Live Lab – sieć żywych badań” przygotowały Dorota Czyżewska, Marta Kodura i Anna Meliksetian z Centrum Nauki Kopernik oraz Karolina Perrin z Cogiteonu. Live Lab zamienia nasze trzydniowe wydarzenie w prawdziwe laboratorium. Uczestnicy odpowiadają na mikroankiety, głosują i wykonują krótkie zadania, a ich odpowiedzi przyjmują nieoczywiste, materialne formy: za pomocą sznurków, ziaren czy przedmiotów codziennego użytku wizualizowana jest mapa ich doświadczeń i wyzwań związanych z nauką, edukacją i inkluzją. Efekty tych działań zostaną wykorzystane również w raporcie pokonferencyjnym. Live Lab działa przez całą konferencję, podobnie jak strefa „Zrób to”, która zaprasza do majsterkowania i eksperymentowania. Nie tylko rozmawiamy więc o nauce – przez wspólne działania i wymianę doświadczeń sami współtworzymy wiedzę.

NOKTURN, CZYLI COGITEON W NOCNEJ ODSŁONIE

Pierwszy dzień zwieńczył tradycyjny już Nokturn, czyli wieczorne spotkanie łączące naukę ze sztuką. Był to czas na rozmowy w mniej formalnej atmosferze, a w programie znalazły się wystawa Art & Science „Jej Wysokość Geometria” autorstwa Marty Banaszak wraz z towarzyszącym jej recitalem performatywnym Łukasza Łukasika. Bo w Cogiteonie nauka nadaje rytm! Uczestnicy i uczestniczki konferencji mieli też okazję zwiedzić laboratoria i pracownie, zobaczyć na scenie improwizatorską grupę ,,OniOne”, która rozbawiła nas opowieścią inspirowaną tematyką science fiction i sztuczną inteligencją. Wieczór dopełnił naukowy quiz drużynowy przygotowany przez Centrum Edukacji Lotniczej Kraków Airport, karaoke oraz immersyjne pokazy 360° w Strefie Emocji.

Działo się sporo, a my dopiero się rozkręcamy! Przed nami jeszcze dwa dni konferencji Stowarzyszenia Społeczeństwo i Nauka SPIN 2026: „Nauka dla wszystkich?”.